Wiek XIX

Ksiazka ta jest proba przedstawienia glownych przyczyn przemian politycznych, jakie nastapily miedzy rokiem 1814 i 1914. Wydaje mi sie, ze przyczyn tych doszukiwac sie nalezy w zmianach techniczno-gospodarczych, w teoriach politycznych oraz w dzialalnosci wybitnych jednostek. Nie sadze, aby ktorykolwiek z tych typow przy-czyn mozna bylo pominac lub sprowadzic calkowicie do typow pozostalych. Technika nie uleglaby takim zmia-nom, jakie w rzeczywistosci nastapily, bez pomocy szeregu wybitnych wynalazcow. Przyjecie ideologii narodo-wej i demokratycznej przez znaczna czesc klasy panujacej wywarlo potezny wplyw na bieg wypadkow i nie mialo zrodel wylacznie gospodarczych. Rezim wolnej konkurencji, popierany goraco przez radykalow angiel-skich i amerykanskich jako glowny bodziec postepu, byl z pewnoscia propagowany glownie ze wzgledow go-spodarczych, ale niewatpliwie mial tez widoczny zwiazek z protestantyzmem. Chociaz wiec w technice gospo-darstwa szukac nalezy najwazniejszej przyczyny przemian XIX wieku, nie byla to jednak przyczyna jedyna; w szczegolnosci nie tlumaczy ona podzialu na wyraznie wyodrebniajace sie narody. Rola jednostek w historii, wyolbrzymiona przez Carlyle'a i przeceniana jeszcze dzis przez jego reakcyjnych zwolennikow, jest z drugiej strony niedoceniana przez innych, ktorzy znow wierza, ze sami odkryli wszystkie prawa przemian spolecznych. Sadze, ze gdyby Bismarck umarl w dziecinstwie, historia Europy w ciagu ostat-nich 70 lat potoczylaby sie pod wieloma wzgledami inaczej. W mniejszym stopniu to samo daloby sie powie-dziec o wielu wybitnych ludziach XIX wieku. Nie mozemy takze pomijac znaczenia tak zwanego przypadku - to znaczy pewnych pospolitych zdarzen, ktore, jak sie okazalo, byly brzemienne w wielkie skutki. Powazne przyczyny uczynily Wielka Wojne prawdopodobna, lecz nie nieunikniona; az do ostatniej chwili mogly ja jeszcze odsunac drobne wydarzenia, ktore nie nastapily - choc wszystko, co wiemy, wskazuje, ze nie byly bynajmniej niemozliwe; a gdyby wybuch wojny zostal odsunie-ty, sily dzialajace na rzecz pokoju mogly tymczasem uzyskac przewage. Historia, krotko mowiac, nie jest jeszcze nauka - i tylko przy pomocy przemilczen i falszow mozna ja do nauki upodobnic. Mozemy jednak probowac zbadac, jakie byly skutki przyczyn powaznych; nie popelniamy jeszcze tym samym zbytniego upraszczania sytuacji, jesli tylko pamietamy, ze dzialaly takze przyczyny innego typu. Zadaniem tej ksiazki jest wlasnie przedstawic walke i wzajemne oddzialywanie na siebie dwoch glownych momentow prze-mian XIX wieku: wspolnej liberalom i radykalom wiary w wolnosc oraz wynikajacej z techniki przemyslowej i postepow nauki organizacji. W ciagu calej pracy nad ta ksiazka bral w niej udzial moj wspolpracownik, Peter Spence: nalezy do niego polo-wa poszukiwan zrodlowych, znaczna czesc opracowania planu ksiazki i niewielkie czesci samego tekstu, poza niezliczonymi uwagami, jakimi dzielil sie ze mna.